vietrustlaw.com.vn

Theo hồ sơ, do công việc làm ăn, anh T. thường xuyên qua Đức công tác. Tại đây, anh T. phát sinh tình cảm với chị H. và đến năm 2010, chị H. sinh một bé trai.

Tòa không giải quyết

Ít lâu sau, anh T. về nước, còn chị H. ở Đức một mình nuôi con. Nhiều lần trao đổi qua lại, anh H. đồng ý từ bỏ quyền nuôi con. Chị H. cũng không dây dưa thêm. Tuy nhiên, một mình nơi xứ người, chị không đủ sức nuôi con nên làm thủ tục cho con nhập tịch và xin trợ cấp của chính phủ Đức để trang trải cuộc sống hai mẹ con. Ngoài việc nộp các giấy tờ chứng minh hoàn cảnh thực tế, chính phủ Đức yêu cầu chị phải có quyết định của tòa án tại Việt Nam về việc anh T. từ chối nuôi con.

Trước yêu cầu này, chị về nước liên hệ với tòa án nơi anh T. sinh sống để làm thủ tục. Tuy nhiên, tòa đã từ chối vì không thuộc thẩm quyền giải quyết và pháp luật Việt Nam cũng không có quy định về vấn đề này.

Hoàn cảnh trên của chị H. hiện không phải là trường hợp cá biệt bởi thực trạng hiện nay cũng có rất nhiều trường hợp người làm cha, làm mẹ từ con từ khi mới sinh, đồng ý cho bên còn lại nuôi con. Tuy nhiên, tòa đã từ chối giải quyết như trường hợp của chị H. nêu trên.

Làm sao để bảo vệ quyền lợi trẻ?

Trao đổi về vấn đề này, luật sư Trần Hải Đức (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho biết Luật Hôn nhân và Gia đình hiện nay không có chế định từ con. Người làm cha, làm mẹ không thể từ chối nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng con cái vì thế yêu cầu của chị H. tòa không thể thụ lý giải quyết.

Tuy nhiên, luật sư Đức cho biết thêm ở đây có sự xung đột pháp lý giữa nước ta với Đức. Luật nước Đức lại cho phép cha mẹ có thể từ con, từ chối nghĩa vụ nuôi con.

Luật gia Đặng Đình Thịnh (Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Hội Luật gia Việt Nam) phân tích đây là vấn đề nan giải do có sự xung đột pháp lý giữa hai nước. Vì thế để gỡ vướng thì một trong hai hệ thống pháp luật phải có sự điều chỉnh.

Theo luật gia Thịnh, do đứa trẻ đang được nuôi dưỡng tại nước ngoài và cần chính sách hỗ trợ của nhà nước này nên chăng cần sự điều chỉnh pháp luật nước đó. Chị H. có thể liên lạc với nước sở tại hỏi lại thủ tục trong trường hợp không có quyết định của tòa án Việt Nam như yêu cầu thì có thể có cách khác không. Chẳng hạn như giấy xác nhận chị một mình nuôi con hoàn cảnh khó khăn... Trong trường hợp này, chị H. nên yêu cầu sự hỗ trợ của lãnh sự quán nước ta tại Đức. Còn việc điều chỉnh pháp luật nước ta cho vấn đề này e khó thực hiện. Bởi lẽ nếu sửa luật là cùng lúc phải sửa Luật Hôn nhân và Gia đình, luật dân sự và luật tố tụng dân sự. Tuy nhiên, về lâu dài nên chăng có việc điều chỉnh luật trong một phạm vi nhất định để giải quyết cho những trường hợp trẻ đang sinh sống ngoài lãnh thổ như con chị H.

NGUỒN TẠP CHÍ PHÁP LUẬT

Mới đây, VKSND tỉnh H. đã phản ứng khi tòa án cùng cấp đã giao bản án một vụ tranh chấp thừa kế giữa ông L. và bà V. cho mình trễ thời hạn quy định đến 15 ngày. Theo VKS, việc chậm trễ giao bản án đã làm ảnh hưởng đến chuyện kháng nghị toàn diện vụ án của phía viện.

Nhiều vi phạm

Trường hợp tòa chậm giao bản án như trên không thiếu. Trong sáu tháng đầu năm 2012, VKSND tỉnh Nghệ An cho biết đã phát hiện thấy nhiều tòa án hai cấp vi phạm. Những tòa có vi phạm quy định mà VKSND tỉnh kể ra là TAND huyện Quỳnh Lưu, Nghi Lộc, Diễn Châu, Tương Dương, Quỳ Hợp, TAND TP Vinh, thị xã Cửa Lò.

Tương tự vừa qua, VKSND tỉnh Hà Nam cũng có kiến nghị khắc phục vi phạm trong việc tòa chậm chuyển các bản án dân sự, kinh doanh thương mại của TAND huyện Thanh Liêm.

Theo VKSND các tỉnh, những vi phạm trên chủ yếu do thư ký, thẩm phán được phân công giải quyết chưa làm hết trách nhiệm, chưa nghiêm túc thực hiện các quy định của pháp luật. Việc kiểm tra đôn đốc của lãnh đạo tòa án để phát hiện vi phạm trong một số trường hợp cụ thể chưa được thường xuyên...

Phải làm đúng luật

Theo các chuyên gia pháp lý, Điều 252 BLTTDS quy định thời hạn kháng nghị bản án sơ thẩm của VKSND cùng cấp là 15 ngày, của VKSND cấp trên trực tiếp là 30 ngày kể từ ngày tuyên án. Việc tòa án gửi chậm so với thời hạn quy định làm ảnh hưởng quyền lợi hợp pháp của đương sự và những người tham gia tố tụng khác; làm hạn chế đến quyền kiến nghị, kháng nghị của VKS. Trường hợp này, VKS sẽ không bảo vệ kịp thời quyền lợi hợp pháp của tổ chức và cá nhân khi tham gia tố tụng dân sự...

Tuy nhiên, về phía tòa, nơi đây cho biết họ cũng gặp nhiều khó khăn. Một thẩm phán Tòa Dân sự TAND TP.HCM bảo hiện nay, với lượng án ngày càng gia tăng, để đảm bảo việc giao bản án đúng hạn là khó thực hiện. Thế nên phía VKS cần thông cảm cho phía tòa.

Về việc này, luật gia Đặng Đình Thịnh (Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật - Hội Luật gia Việt Nam) cho rằng đúng là hiện nay tòa đang gặp một số khó khăn. Tuy nhiên, người dân chỉ biết căn cứ theo luật để làm chứ mấy ai nghe tòa giải thích lý do này lý do kia. Vì vậy, các tòa cần phải thực hiện nghiêm túc theo quy định pháp luật, cũng là tạo điều kiện cho VKS thực hiện tốt công tác của họ…

Cần có biện pháp chế tài mạnh

Luật đã quy định thế nào thì các cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện nghiêm chỉnh để tránh những tiêu cực nhất định. Theo tôi, trong thực tiễn, khi xác định trường hợp nào chậm trễ trong việc chuyển bản án thì cần phải xác định lỗi và có biện pháp xử lý cương quyết. Do hiện nay chưa có một hướng dẫn chung nào trong ngành tòa về việc xử lý những trường hợp này nên mới để tình trạng xảy ra chuyển bản án quá hạn cả tháng trời… Vì vậy, TAND Tối cao cần sớm đưa ra hướng dẫn cũng như biện pháp chế tài mạnh nếu cán bộ vi phạm.

Luật sư NGUYỄN HỮU THẾ TRẠCH, Đoàn Luật sư TP.HCM

Nên nới rộng thời gian gửi bản án

Trong trường hợp, tòa không thực hiện đúng thời hạn quy định hoặc gửi bản án bằng đường bưu điện thì VKS nhận được bản án thường rất trễ. Thực tế tình trạng vi phạm thời hạn 10 ngày của tòa là khá phổ biến.

Ở giai đoạn sơ thẩm, VKS chỉ tham gia phần tố tụng nhưng kháng nghị thì không giới hạn ở tố tụng mà có cả phần nội dung. Thời hạn 15 ngày để VKS cùng cấp phát hiện ra sai phạm về tố tụng và về nội dung là quá ngắn. Theo tôi, cần phải kéo dài thêm. Song song đó, cũng nên nới rộng thời gian tòa chuyển giao bản án, quyết định cho VKS xem xét kháng nghị. Có thể nâng thời gian này lên 15 ngày, 17 ngày... theo hướng tỉ lệ thuận với thời gian kháng nghị...

Một kiểm sát viên VKSND TP.HCM

NGUỒN TẠP CHÍ PHÁP LUẬT

Ở giai đoạn điều tra, một vấn đề được nhiều đại biểu chỉ ra là quyền hạn của điều tra viên trong hoạt động tố tụng còn bị hạn chế so với quyền hạn của lãnh đạo cơ quan điều tra.

Phân định quyền hạn chưa hợp lý

Cụ thể, các điều 34, 36 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 quy định khi tiến hành tố tụng các vụ án cụ thể, lãnh đạo cơ quan điều tra ra các quyết định tố tụng, còn điều tra viên trực tiếp thi hành các quyết định tố tụng đó.

Như vậy về nguyên tắc, lãnh đạo cơ quan điều tra có quyền hạn tuyệt đối. Ngược lại, dù là người trực tiếp thực hiện các hoạt động tố tụng nhưng điều tra viên lại bị động, bị phụ thuộc vào tính đúng đắn, kịp thời của các quyết định do cấp trên ban hành. Cơ chế tố tụng này một mặt tạo nên rào cản ảnh hưởng đến chất lượng, tính kịp thời của hoạt động tố tụng, mặt khác lại không tạo ra cơ sở rõ ràng về trách nhiệm của lãnh đạo cơ quan điều tra theo nguyên tắc “quyền hạn đi đôi với trách nhiệm”.

“Lỗ hổng” trong kiểm sát tin báo tội phạm

Theo Điều 104 BLTTHS, ngoài cơ quan điều tra thì hải quan, kiểm lâm, bộ đội biên phòng, cảnh sát biển cùng một số cơ quan khác của công an nhân dân, quân đội nhân dân cũng có quyền khởi tố vụ án hình sự.

Sắp tới đây, việc chứng minh tội phạm thông qua xét hỏi là trách nhiệm chính của kiểm sát viên. Ảnh: HTD

Như vậy, các cơ quan trên cũng có nhiệm vụ tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm. Tuy nhiên, BLTTHS lại không quy định VKS kiểm sát hoạt động này. Theo bà Hồ Thị Phấn (Phó Viện trưởng VKSND TP.HCM), đây là thiếu sót có thể dẫn đến nguy cơ tố giác, tin báo về tội phạm không được xử lý đầy đủ, kịp thời nên bỏ lọt tội phạm.

Để khắc phục, bà Phấn kiến nghị điều chỉnh khoản 4 Điều 103 BLTTHS như sau: “VKS có trách nhiệm kiểm sát việc tiếp nhận, thụ lý và giải quyết của cơ quan điều tra, hải quan, kiểm lâm, bộ đội biên phòng, cảnh sát biển và các cơ quan khác của công an nhân dân, quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, đối với tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố”.

Trong giai đoạn khởi tố, bà Phấn cũng kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 126 BLTTHS theo hướng quy định thời hạn mà cơ quan điều tra phải thực hiện yêu cầu khởi tố bị can của VKS. Nếu cơ quan điều tra không thống nhất khởi tố thì phải có văn bản trả lời, nêu rõ lý do. Nếu VKS nhận thấy việc khởi tố là có cơ sở thì VKS trực tiếp ra quyết định khởi tố bị can.

Đồng tình, một kiểm sát viên VKSND huyện Bình Chánh (TP.HCM) nói quy định như vậy vừa tăng cường tính chủ động của VKS, vừa đảm bảo tính kịp thời của hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Bỏ quyền khởi tố của tòa

Ông Vũ Phi Long (Phó Chánh tòa Hình sự TAND TP.HCM) cho rằng trong BLTTHS có nhiều quy định nêu rõ trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng, trong đó có tòa án. Các quy định này mâu thuẫn với chức năng xét xử là tại phiên tòa, HĐXX chỉ hỏi để thẩm tra các chứng cứ, tài liệu, lắng nghe các quan điểm buộc - gỡ tội để làm cơ sở cho nghị án.

Cũng theo ông Long, quy định về thẩm quyền khởi tố vụ án của HĐXX tại phiên tòa (Điều 104 BLTTHS) cũng không phù hợp với chức năng của tòa là chỉ xét xử trên cơ sở quyết định truy tố của VKS. Trong thực tiễn, hầu như chưa có trường hợp nào HĐXX khởi tố vụ án tại phiên tòa, tất cả đều chỉ trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc kiến nghị VKS khởi tố.

Về trình tự xét hỏi tại phiên tòa sơ thẩm (Điều 207 BLTTHS), ông Long đề nghị để đảm bảo sự vô tư, khách quan, không định kiến trước thì HĐXX chỉ nên hỏi một cách tổng quát những vấn đề của vụ án theo nội dung trong cáo trạng. Còn lại, đại diện VKS sẽ chịu trách nhiệm xét hỏi chính, đấu tranh để làm rõ vụ án. “Về lâu dài, chúng tôi ủng hộ quan điểm chứng minh tội phạm thông qua xét hỏi là trách nhiệm chính của kiểm sát viên. HĐXX chỉ có trách nhiệm theo dõi, yêu cầu các bên phải tham gia xét hỏi những tình tiết chưa được đề cập” - ông Long nói.

Ủng hộ quan điểm này, kiểm sát viên Trần Minh Sơn (Phó phòng Kiểm sát thi hành án tạm giam - tạm giữ VKSND TP.HCM) nói thêm: Tại các phiên tòa, đại diện VKS có trách nhiệm công bố cáo trạng và bảo vệ nó nhưng lại là người tham gia thẩm vấn cuối cùng. Nên thay đổi trình tự xét hỏi theo hướng kiểm sát viên hỏi trước, tòa chỉ theo dõi và nhận định. Điều này cũng phù hợp với xu hướng chung của thế giới.

Tại TAND quận Hải Châu (TP Đà Nẵng) vừa xảy ra một chuyện khá hi hữu trong tố tụng: Một luật sư sau khi được tòa cấp giấy chứng nhận bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho đương sự đã… ủy quyền cho hai người khác tham gia phiên xử để làm thay công việc của mình.

Ủy quyền vì bận việc, tòa cũng chấp thuận

Trước đó, luật sư HNL (Đoàn Luật sư TP Đà Nẵng) nhận lời bảo vệ bà H., bị đơn trong một vụ kiện đòi nợ 400 triệu đồng. Sau khi làm thủ tục, luật sư L. đã được TAND quận Hải Châu cấp giấy chứng nhận người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Tuy nhiên, vì bận đi Mỹ nên luật sư L. đã làm giấy ủy quyền cho luật gia G. (Hội Luật gia TP Đà Nẵng) và luật sư M. (Đoàn Luật sư TP Đà Nẵng) thay ông tham gia phiên tòa để bảo vệ bà H.

Trong phiên sơ thẩm, HĐXX đã công bố “đơn ủy quyền” trên và hỏi bà H. rằng có chấp nhận hai vị luật gia, luật sư mới theo ủy quyền của luật sư L. hay không. Ban đầu, bà H. ngơ ngác không hiểu nên không đồng ý. Tòa giải thích: “Nếu bị đơn đồng ý đơn ủy quyền này thì tòa sẽ chấp nhận hai vị luật gia và luật sư này bảo vệ quyền lợi cho bị đơn, còn nếu bị đơn không đồng ý thì thôi”. Sau một hồi đắn đo suy nghĩ, tham khảo ý kiến của người thân, cuối cùng bà H. cũng đã đồng ý để luật gia G. và luật sư M. bảo vệ mình.

“Luật sư theo ủy quyền”: Luật chưa cho phép

Xung quanh vụ việc trên làm phát sinh vấn đề pháp lý: Sau khi đã được tòa cấp giấy chứng nhận bảo vệ quyền lợi, một luật sư có được ủy quyền cho người khác thay mình tham gia phiên tòa dân sự hay không?

Chúng tôi đã trao đổi với nhiều chuyên gia. Cá biệt cũng có ý kiến nói tòa có thể chấp nhận nếu thân chủ của luật sư đồng ý. Tuy nhiên, phần đông thì vẫn cho rằng việc ủy quyền là tùy tiện bởi Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Luật sư cùng các văn bản hướng dẫn đều không có điều khoản nào cho phép cả. Hơn nữa, với vai trò, vị trí, tư cách tham gia phiên tòa của luật sư thì việc ủy quyền này lại càng không ổn.

Luật sư Hoàng Cao Sang (Đoàn Luật sư TP.HCM) nhận xét: “Tôi chưa từng thấy quy định, khái niệm nào về việc luật sư “ủy quyền bảo vệ khách hàng tại phiên tòa” cả. Theo tôi thì không thể chấp nhận chuyện này. Bởi lẽ việc luật sư bảo vệ quyền lợi cho khách hàng là thỏa thuận giữa chính luật sư với khách hàng. Khách hàng yêu cầu đích danh luật sư thì luật sư không có quyền định đoạt là ủy quyền cho ai làm thay công việc của mình cả”.

Theo luật sư Sang, luật sư muốn tham gia phiên tòa dân sự để bảo vệ khách hàng còn phải được tòa cấp giấy chứng nhận. Theo luật, tòa phải xem xét có đủ điều kiện làm người bảo vệ quyền lợi hay không mới cấp giấy. Giấy chứng nhận được cấp đích danh cho một luật sư thì việc luật sư này ủy quyền cho người khác tham gia phiên xử vô hình trung đã gạt bỏ vai trò xem xét của tòa. Chưa kể, với trường hợp người bảo vệ quyền lợi là luật gia thì thủ tục lại càng chặt chẽ, càng đòi hỏi nhiều hơn về điều kiện.

“Chừng nào pháp luật cho giới luật sư được thoải mái tham gia tố tụng mà không cần cấp giấy chứng nhận thì lúc đó, việc ủy quyền này mới có thể đặt ra với điều kiện là đương sự đồng ý” - luật sư Sang kết luận.

Một thẩm phán Tòa Phúc thẩm TAND Tối cao tại TP.HCM bổ sung: Trong vụ án trên, việc tòa “chấp thuận miệng” chuyện “ủy quyền bảo vệ khách hàng” của các luật sư, luật gia ngay tại phiên xử là không đúng, dù đương sự đã đồng ý. Ở đây, tòa phải hoãn xử để xem xét cấp giấy chứng nhận người bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho luật gia G. và luật sư M., sau đó mở lại phiên xử thì mới đúng về thủ tục tố tụng.